Thanatos & Philia: Op weg naar een sterfcultuur geworteld in wijsheid
Prof. dr. Anne Goossensen, lector bij het lectoraat Zorg rond het Levenseinde, sprak op vrijdag 16 januari 2026 haar lectorale rede uit bij Avans Hogeschool in ’s-Hertogenbosch. In een volle zaal met meer dan 130 aanwezigen, neemt Anne ons mee in de werelden van Thanatos & Philia: twee denkkrachten die helpen reflecteren op hoe we vandaag de dag met sterfelijkheid omgaan.
Het is nacht…
Anne start haar rede met een proloog over het afscheid van haar vader. Een persoonlijk verhaal waarin twee verschillende perspectieven van rouw duidelijk zichtbaar worden. Het perspectief van het kind – de afsluiting van een levenslange onvervangbare betekenisvolle relatie – én het perspectief van de zorgprofessional, die het als een verpleegkundige aangelegenheid ervaart. Lector Anne Goossensen: “De discrepantie hiertussen kan voelen als het krassen met nagels over een vensterglas.”
De Lancet Commission on the Value of Death beschrijft dit patroon aan de hand van drie kenmerken:
- Een te late herkenning van sterven door zorgverleners
- Het blijven uitvoeren van ingrijpende interventies tot de laatste momenten
- Het ontbreken van proactieve gesprekken over wensen, waarden en grenzen
Anne: “Zo bevestigt mijn kleine verhaal, het grote verhaal van de commissie. Families missen gedeelde kennis, rituelen en ervaring rond sterven. We spreken er te weinig over vóórdat de dood zich aandient.”
Over Thanatos & Philia
Twee grondkrachten in het denken begeleiden reflecties over de huidige omgang met sterfelijkheid: Thanatos & Philia. Thanatos is een god in de Griekse mythologie die een personificatie van de dood voorstelt. “Hij staat voor sterfelijkheid en breder voor het principe van begrenzing, loslaten en eindigheid”, vertelt Anne in haar rede. Thanatos hoort bij thanatologie, het bestuderen van de dood. Philia is één van de vier Oudgriekse woorden voor de liefde. “Ze personifieert een diepe, liefdevolle band tussen mensen die elkaar respecteren. Dit gaat over loyaliteit, eerlijkheid, het delen van emoties en de bereidheid om elkaar te steunen.”
In de huidige tijd bestaat er een spanning die via Thanatos en Philia verbeeld wordt. “Ik stel me zo voor dat Thanatos onzichtbaar onder water verblijft vanwege de heersende ontkenning van sterfelijkheid in onze tijd. Hij trekt echter vanuit de donkerte Philia aan haar enkels naar beneden en onder water. Oftewel onze relationele verbindingen zijn soms schraler dan nodig en boeten in op compassie en betrokkenheid aan het levenseinde”, vertelt Anne. De zoektocht van het verhaal is of en hoe Philia, de liefde, kan opbloeien als het taboe rondom Thanatos, de dood vermindert.
Onderzoek en onderwijs gericht op optimale zorg rond het levenseinde
Dan over naar de agenda van het lectoraat Zorg rond het Levenseinde. Onderwijs en onderzoek gericht op optimale zorg rond het levenseinde vraagt om verschillende manieren van kijken en weten. Anne: “Het gaat om het verbinden van ervaringen van stervenden, de praktijkinzichten van zorgprofessionals, de gevoeligheden van de kunsten en de reflecties van de geesteswetenschappen”.
Het lectoraat wil de dood terugbrengen in het leven. “Wanneer de dood erkenning krijgt als een deel van het menselijk bestaan, verandert ook de manier waarop het leven zelf geleefd wordt”, vertelt Anne in haar rede. Op gemeenschapsniveau vraagt dit om een hernieuwde aandacht voor community wijsheid.
Anne: “Een compassionate community is een gemeenschap die zorg en sterven opneemt in het sociale weefsel. Zo’n community kan je ook bouwen binnen een hogeschool: een compassionate school.” Binnen onze sterk geïndividualiseerde cultuur kunnen rituele praktijken een tegenwicht vormen, een herinnering aan wat ons verbindt voorbij de taal. Want sterven is nooit enkel van één mens.
Wijsheid als kennisvorm erkennen, onderzoeken en verspreiden
Met lectoraat Zorg rond het Levenseinde wil Anne ruimte creëren op de onderzoekagenda als aanvulling binnen bestaande sterfsystemen en een bijdrage leveren aan huidige professionaliseringstrajecten. Het toevoegen van wijsheid kan gebeuren door in te zetten op de taal van Luisteren, van Kunsten en van Rituelen.
Anne: “Het huidige zorg- en kennislandschap kan verrijkt worden met een plek waar wijsheid als kennisvorm wordt erkend, onderzocht en verspreid.” De vervreemding die in het alledaagse leven rondom de dood is ontstaan, heeft zich onmerkbaar uitgebreid tot in de taal van het onderzoek zelf. “Juist daarom is het voor de geloofwaardigheid en de doorwerking van het lectoraat van wezenlijk belang dat de manier van onderzoek doen gelijk is met wat het inhoudelijk beoogt”, vertelt Anne.
Dat betekent dat onderzoeksprojecten niet alleen kennis verzamelen over zorg rond het levenseinde, maar de grondslagen van ons verstaan van goede zorg verruimen. De manier van onderzoek doen die daarbij past, is zorgethisch geïnspireerd – betrokken, relationeel, bewust van machtsstructuren en interdisciplinair. Zo bouwt het lectoraat aan het herkennen van Nederlandse grief literacy en death literacy op verschillende niveaus:
- Op individueel niveau bij burgers en professionals
- Op mesoniveau bij zorgzame gemeenschappen, dorpen en steden
- Op macroniveau bij innovatie van hedendaagse sterfsystemen
De komende jaren gaat het lectoraat deze lijnen verder uitwerken in onderwijs en onderzoek met partners binnen en buiten Avans.
Totaal Witte Kamer door Gerrit Kouwenaar
Anne sluit haar rede af met een dankwoord met daarin het gedicht ‘Totaal Witte Kamer’ van Gerrit Kouwenaar (2002). Speciaal voor haar moeder, die tijdens het schrijven van haar rede heen ging.
Laten wij nog eenmaal de kamer wit maken
nog eenmaal de totaal witte kamer, jij, ik
dit zal geen tijd sparen, maar nog eenmaal
die kamer wit maken, nu, nooit meer later
en dat wij dan bijna het volmaakte napraten
alsof het gedrukt staat, witter dan leesbaar
dus nog eenmaal die kamer, de voor altijd totale
zoals wij er lagen, liggen, liggen blijven
witter dan, samen
Wil je de volledige lectorale rede lezen óf terugkijken? Dat kan! Meer informatie over de lectorale rede >
